Куганды жайлоосу: суунун келечегин жаштар менен бирге изилдөө
Ош облусунун Ноокат районундагы Шаңкол айылынын тургундары жай мезгилинде малын бийик тоолуу Куганды жайлоосуна чыгарышат. Бул жерде жайыт үчүн тоодогу кар, агын суу жана сезондук суу булактары өзгөчө маанилүү.
Бирок биздин жаш мүчөбүз Алмаз Кожоев жана Каныбек уулу Нооман өздөрү бала кезинен жакшы билген бул жайлоодо суунун көлөмү абдан өзгөргөнүн байкап жүрүшөт. Анын айтымында, болжол менен акыркы 15 жылдын ичинде мурдагы суу агымы кыйла азайган.
Алмаздын жана Ноомандын байкоолору
Алмаздын үй-бүлөсү жайкы үч айлык каникул учурунда Куганды жайлоосуна чыгып турган. Ал кезде айрым жерлерде суу ушунчалык көп аккандыктан, ат менен өтүү да кыйын болгон.
Азыр ошол эле жерден койлор кыйналбай өтүп кетет. Алмаз ошондой эле мурда алардын жайлоодогу үйүнө жакын жерлерге чейин кар же мөңгү сымал туруктуу кар катмарлары көрүнүп турганын, азыр болсо тоонун жогорку бөлүктөрүнө барганда да аларды мурдагыдай көрбөй калганын айтат.
Бул байкоо бизде бир нече суроону жаратты: бул өзгөрүү жылдар арасындагы табигый айырмачылыкпы, же узак мөөнөттүү өзгөрүүнүн белгисиби? Эгер жайкы суу азайса, жайыт пайдалануучулар келечекте ага кандай ыңгайлаша алышат?
Жергиликтүү байкоодон башталган изилдөө
Бул изилдөө темасы сырттан тандалган эмес. Алмаз жана Нооман өздөрү жашаган жана бала кездеринен билген жайлоодогу өзгөрүүнү байкап, бул суроону биздин командага алып келди.
Нооман жайлоого барып, жергиликтүү ландшафтты, суу агымдарын, бийик тоолуу аймактарды жана мурда кар узагыраак жаткан жерлерди кайра карап чыкты. Ошонун негизинде Куганды жайлоосунун бир бөлүгүн алгачкы изилдөө аймагы катары тандадык.
Биздин максат азырынча “кар сөзсүз азайып жатат” же “суунун азайышынын себеби климаттын өзгөрүшү” деген даяр жыйынтык чыгаруу эмес.
Тескерисинче, жергиликтүү адамдын байкоосун спутниктик сүрөттөр, географиялык маалымат системасы (GIS) жана кийинки талаа байкоолору менен текшерип көрүүнү каалайбыз.
Спутниктик сүрөттөр эмнени көрсөтөт?
Бир караганда бул сүрөттөр Алмаздын жана Ноомандын байколору менен дал келгендей көрүнөт. Бирок эки гана жылды салыштырып, кар узак мөөнөттүү түрдө азайып жатат деген жыйынтык чыгарууга болбойт.
Башка жылдардагы спутниктик сүрөттөрдө кар кайра көбүрөөк же азыраак болушу мүмкүн. Кар катмарына бир жылдагы температура, жаан-чачын, кардын түшкөн убактысы жана анын эрүү мөөнөтү да таасир этет.
Биз изилдегибиз келген суроо
Бийик тоолордогу кардын көлөмүнүн өзгөрүшү жөн гана жыл сайынкы табигый айырмачылыкпы, же убакыт өткөн сайын белгилүү бир багытта өзгөрүү болуп жатабы?
Эгер өзгөрүү бар болсо, ал Куганды жайлоосундагы жайкы суу агымына кандай таасир бериши мүмкүн?
Ошондуктан кийинки этапта бир нече жылдык спутниктик маалыматтарды салыштыруу маанилүү болот. Аларды температура, жаан-чачын, кар катмары, жергиликтүү суу булактары жана малчылардын байкоолору менен бирге кароо керек.
Суу кайдан келип, кайсы багытта агат?
Кийинки кадам катары Алмаз Кожоев тандаган жердин айланасындагы суу топтоочу алаптарды (catchments) картадан бөлүп карадык.
Тоолуу жерде суу жөн гана түз ылдый акпайт. Рельефтин формасы, эңкейиштер жана өрөөндөр суунун кайсы багыт менен агышына жана кайсы жерлерге көбүрөөк топтолушуна таасир берет.
Рельефтин көлөкөлүү көрүнүшү (hillshade) тоолордун, капталдардын жана өрөөндөрдүн формасын картадан жакшыраак көрүүгө жардам берет.
Мүмкүн болгон агын суу тармактары (stream segments) жаан же кар суусу рельеф аркылуу кайсы негизги жолдор менен төмөн түшүшү мүмкүн экенин көрсөтөт.
Ал эми топографиялык нымдуулук индекси (Topographic Wetness Index, TWI) рельефке таянып, суунун салыштырмалуу көбүрөөк топтолушу мүмкүн болгон участокторду алдын ала айырмалоого жардам берет. Бул эсептөөнүн көрсөткүчү ln(a / tan β) түрүндө берилет.
Бул даяр суу же кургакчылык картасы эмес
Бул карта кайсы жерде азыр канча суу бар экенин түз өлчөбөйт. Ал рельефке таянып, кийинки талаа байкоолорун кайсы жерлерге көбүрөөк багыттоо керектигин түшүнүүгө жардам берген баштапкы анализ.
Эми эмнени билгибиз келет?
Биздин байкообуз боюнча, спутниктик сүрөттөр жана алгачкы GIS анализи азырынча жооптон көбүрөөк жаңы суроолорду берип жатат.
Кийинки этапта биз жайлоонун кайсы бөлүктөрү суу тартыштыгына көбүрөөк сезимтал болушу мүмкүн экенин, мурда суу кайсы мезгилде жана канча убакыт агып турганын, азыр кандай өзгөргөнүн жана малчылар бул өзгөрүүлөргө кандай ыңгайлашып жатканын жакшыраак түшүнүүнү каалайбыз.
Бул үчүн жергиликтүү малчылардын жана улуу муундардын байкоолору да маанилүү. Алар кайсы булактар мурда күчтүү болгонун, кайсы жерлерде кар узагыраак жатканын жана жайыт пайдалануу кандай өзгөргөнүн спутниктен көрүнбөгөн деңгээлде айтып бере алышат.
Келечекте топтолгон маалымат суу тартыштыгына ыңгайлашуунун ар кандай жолдорун салыштырууга жардам бере алат: булактарды коргоо, мал сугаруучу пункттарды жакшыртуу, чакан суу топтоочу системалар, жайытты башкаруу жана ылайыктуу шарттар болгон учурда жасалма мөңгү сыяктуу варианттарды алдын ала баалоо.
Бул изилдөөнүн өзгөчөлүгү эмнеде?
Суроо жергиликтүү жаш адамдын өз байкоосунан башталды. Алмаз өз аймагында көргөн өзгөрүүнү командага алып келип, эми ошол байкоону карта, спутниктик маалымат жана талаа маалыматы аркылуу текшерүүгө катышып жатат.
Биздин максат даяр жоопту сырттан алып келүү эмес. Максат — жергиликтүү билим менен илимий ыкмаларды бириктирип, эмне өзгөрүп жатканын жакшыраак түшүнүү жана андан кийин жергиликтүү шартка ылайыктуу адаптация жолдорун издөө.